Czym jest odzysk?
Po co to sprawdzać?
Odzysk (dokładność metody, ang. trueness/recovery) mówi,
jak blisko rzeczywistej, znanej ilości analitu jest wynik pomiaru
próbki celowo wzbogaconej (spike) o tę znaną ilość. W
odróżnieniu od powtarzalności (która pokazuje "szum" pomiaru),
odzysk pokazuje, czy metoda ma systematyczne obciążenie — np.
zaniża lub zawyża wyniki niezależnie od rozrzutu.
Jak to policzone jest w tym module
Dla każdego pomiaru liczony jest procent odzysku:
% Odzysku = (Wynik pomiaru / Dodatek wzorca) × 100
a przy włączonej korekcji tła (matryca bez dodatku zawiera już
pewien poziom analitu) — od wartości "Wynik pomiaru" najpierw
odejmowana jest wartość "Matryca bez dodatku":
% Odzysku = [(Wynik pomiaru − Matryca bez dodatku) / Dodatek wzorca] × 100
Dla każdego poziomu (stężenia) liczone są następnie statystyki
opisowe % odzysku (średnia, SD, RSD/CV, mediana, przedział
ufności dla średniej), a dodatkowo test t-Studenta jednopróbkowy
sprawdzający, czy średni odzysk różni się istotnie od 100%.
Uwaga: wzór jest bezwymiarowym stosunkiem, więc
pola "Dodatek wzorca" / "Wynik pomiaru" / "Matryca bez dodatku"
mogą być podane w DOWOLNEJ, tej samej jednostce dla całego
poziomu — nie tylko w stężeniu. Jeśli procedura w Twoim
laboratorium wymaga liczenia odzysku z powierzchni piku, a nie
z uzyskanego stężenia, wpisz po prostu powierzchnie pików w te
same pola ("Dodatek wzorca" = powierzchnia odpowiadająca
dodanemu wzorcowi — z osobno wstrzykniętego roztworu
wzorcowego o tym samym stężeniu albo z krzywej kalibracyjnej,
zależnie od procedury; "Wynik pomiaru" = zmierzona powierzchnia
piku próbki wzbogaconej), a w polu "Jednostka wyniku" wpisz np.
"j.p." zamiast jednostki stężenia. Kategorię AOAC nadal wybiera
się na podstawie rzeczywistego stężenia dodanego wzorca (nie
powierzchni piku) — tabela AOAC jest skalowana wg stężenia.
Ile poziomów i powtórzeń?
Zgodnie z wytyczną ICH Q2(R2) — typowo minimum 3 stężenia
pokrywające zakres metody, po minimum 3 niezależne powtórzenia
każde (łącznie co najmniej 9 oznaczeń). Liczba poziomów i liczba
pomiarów na poziom są w pełni konfigurowalne w tym formularzu.
Testy jakościowe
Każdy poziom dostaje automatycznie trzy testy: test Grubbsa
(jednorazowy, wyłącznie doradczy — wskazuje kandydata na wartość
odstającą, ale o wykluczeniu z obliczeń zawsze decyduje
użytkownik przez checkbox "Wyklucz"), test Shapiro-Wilka
(normalność rozkładu % odzysku danego poziomu — przy n < 8
raport zaznaczy ograniczoną moc testu) oraz test t-Studenta
jednopróbkowy (czy średni odzysk różni się istotnie od 100%).
Jedynym wyborem użytkownika pozostaje poziom istotności (alpha),
wspólny dla wszystkich trzech testów.
Referencja AOAC (informacyjnie)
Dla każdego poziomu można opcjonalnie wybrać kategorię rzędu
wielkości stężenia (np. "1 ppm", "0,1%") — raport doda wtedy
orientacyjny, literaturowy zakres akceptowalnego odzysku wg
wytycznych AOAC International (Appendix F) jako odniesienie.
To wyłącznie informacja poglądowa: nie blokuje wysłania
formularza ani nie wpływa na żaden z powyższych testów
statystycznych — decyzję o akceptacji metody zawsze podejmuje
laboratorium.
Ocena liniowości odzysku (opcjonalnie)
Jeśli formularz zawiera co najmniej 3 różne stężenia ("dodano"),
raport dodatkowo policzy jedną, wspólną regresję liniową
znaleziono-vs-dodano dla WSZYSTKICH poziomów łącznie, wraz z
testami, czy nachylenie różni się istotnie od 1, a wyraz wolny
od 0 — to dodatkowa, uzupełniająca ocena, czy odzysk jest
stabilny w całym badanym zakresie stężeń.
Źródła
ICH Q2(R2) (2023/2024). Guideline on Validation of Analytical
Procedures.
AOAC International, Appendix F: Guidelines for Standard
Method Performance Requirements (zakresy akceptowalnego
odzysku wg rzędu wielkości stężenia).
